پژوهشگران: عبدالرحيم اسدالهي و فرشته براتوند# (مطالعه موردي: كانون اصلاح و تربيت دختران و پسران اهواز )

چكيده: اين بررسي به مطالعه سطح آگاهي و شناخت مددجويان دختر و پسر كانون اصلاح و تربيت اهواز دربارة بيماري ايدز و راههاي انتقال آن در سال 1384 مي‌پردازد. نمونة آماري بصورت تصادفي از بين كانون پسران به تعداد 30 نفر و تمام جامعه آماري كانون دختران به عنوان نمونه  در چهار حيطة‌ مجرمانه اعتياد، جرائم منكراتي، سرقت و شرارت انتخاب شدند.

 روش پژوهش توصيفي – اكتشافي و جمع آوري اطلاعات و داده ها با تكنيك پرسشنامه و مصاحبه تشخيصي با بزهكارانِ نوجوانِ نمونه مي‌باشد. آزمون طراحي شده با طيف ليكرت و 20 ماده‌اي،  اجراء كه سطح نمرات بين 80 و 20  بوده بدين معنا كه بالاترين نمره به منزلة بالاترين ميزان آگاهي از بيماري ايدز و طرق انتقال آن است. بررسي داراي چهار فرضيه اصلي است. فرضيه اول مبني بر وجود تمايز در سطح آگاهي مددجويان از لحاظ نوع جرم رد گرديد. با وجود اذعان به خطرپذيري جرائمي مثل اعتياد و ا‏َعمالِ منافيِ عفت در درگيري و ابتلاء به بيماري ايدز ولي آزمون آماري نتايج و داده ها وجود تفاوت را رد و ملاحظه شد سطح آگاهي اين دسته از مجرمان در حد بهينه نبود. فرضيات آماري مبني بر افزايش سطح آگاهي و شناخت از بيماري ايدز با رشد سواد و سن تاييد گرديد. اين امر نشانگر نقش تعديل‌كنندگي و مداخله گرانة مثبت و مؤثر اين دو پديده در شناخت از بيماري ايدز است. فرضيه چهارم يعني وجود سطح آگاهي و شناخت بالاتر دختران بزهكار نسبت به پسران تاييد شد. اين يك نكتة اميدواركننده در مورد حساسيت موقعيت دختران و زنان در پيشگيري از بروز اختلال ايدز است.

واژگان كليدي:  بيماري  ايدز، آگاهي سنجي،  كانون اصلاح و تربيت، نوجوانان بزهكار دختر و پسر، اهواز

مقدمه
ايدز كه مدت زيادي از گسترش آن نمي‌‌گذرد ، برخلاف ساير بيماريهاي همه‌گير تاريخ بشري بسيار سريع و در تمام عرصه‌هاي زندگي وارد شده و در اكثر حوزه‌هاي نظري مورد بحث قرار گرفته است. ايدز يا نشانگان اكتسابي نقص در سيستم دفاعي بدن (AIDS) كه در آفريقا بيماري لاغر كننده و در فرانسه سيدا (SIDA) ناميده مي‌شود ،‌از سرعت رو به رشد بالايي در ميان مجرمين و بزهكاران برخوردار بوده است. (كاپلان و سادوك 1998) محيط ‌هاي بسته و پرجمعيتي مثل زندانها كه رعايت قواعد اخلاقي را در ميان بزهكاران به حداقل مي‌رساند احتمال بروز و ابتلاء به اين اختلال خطرناك را تشديد مي‌نمايد. پژوهشهاي زيادي نيز در عين حال همبستگي منفي بالايي (r:0.64) بين سطوح آگاهي از يك بيماري و اختلال و جمعيت انساني يك منطقه نشان داده‌اند. (ماسن 2001 و DSMIVR) اصولاً طرحواره‌ آناتومي انساني در مقابله با محركهاي محيطي منفي حالتي واكنشي و گريزاننده دارد. پس مي‌بايستي با ايجاد طرحواره‌هاي ذهني از يك اختلال و راههاي بروز و البته به آن كاهش شيوع آن بيماري باشيم.
اين بررسي معتقد است برخي از جرايم از يك محيط طبيعي و بستر زمينه‌ساز و  مساعد براي ابتلا به بيماري ايدز برخوردار است. جرايمي مانند مواد مخدر و اعتياد و جرايم منكراتي و منافي عفت با كاهش نقش منع‌كنندگي اهرم‌هاي اخلاقي-محيطي پيش‌گيراننده از بسترهاي طبيعي و پرخطر اين اختلال هستند. (كاپلان و سادوك 1375) اين پژوهش سطوح اين آگاهي را درجرايم مختلف سنجيده تا نسبت به درجه‌بندي و اعطاي مقياس عددي و رتبه‌اي براي آنها اقدام گردد.

طرح مسأله و بيان اهداف
هر چه شناخت و آگاهي افراد جامعه انساني از يك محرك محيطي منفي در سطح بهينه‌اي بالاتر مي‌رود؛ ميزان اجتناب از آن بيماري بالاتر رفته و از بسترهاي طبيعي بروز آن دوري مي‌گزينند. (نظريه اسكينر و رفتارگرايان) اهميت اين آگاهي و سطوح آن در ميان مجرمين با عناوين مجرمانه متفاوت ضروري و متباين خواهد بود. مسأله مهم عدم شناخت درجه اين آگاهي در مجرمين نوجوان كانون اصلاح و تربيت اهواز نسبت به بيماري ايدز است. در اين بررسي هدف مهم توصيف و كشف اين سطح از آگاهي در ميان آنها و ارزيابي ديدگاه نظري رفتارگرايان و سرآمد آن نظريه اسكينر مبني بر اجتناب افراد از محركهاي محيطي آزاردهنده و منفي است. درك اين مهم و كسب اين هدف با انجام نگرش‌سنجي از نوجوانان بزهكار با آزمون محقق ساخته سنجش ميزان آگاهي از ايدز در نوجوانان بزهكار(AATI) حاصل گرديده است.

چارچوب نظري و ديدگاههاي مرتبط
رفتارگرايان با ديدي مكانيكي به ارگانيسم بدن در چارچوب يك ساخت تك سويه محرك- پاسخ به بررسي و مطالعه رفتار بشر مي‌پردازند. سرآمد رفتارگرايان جديد، اسكينر معتقد است وجود يك محرك منفي در محيط، رفتاري منع كننده و اجتناب‌آميز‌ از ارگانيسم انساني را در پي دارد. (هيلگارد 1382). آگاهي از خطرات و راههاي بروز و ابتلا به اختلال ايدز در زندانيان به ويژه مجرمين مواد مخدر و منكراتي منافي عفت بايستي راهكاري در تقليل اين بيماري در بين آنها باشد. اما پژوهشهاي فراواني شيوع گسترده اين بيماري را در زندانيان نشان داده است. (ايدز در زندانيان روسيه با شاخص 4/0 ، 2002 و كاپلان 1375 ) در مكاتب خرد جامعه‌شناسي نظريه بلاو  نيز بر نقش بازدارندگي محرك منفي در اجتناب از پديده‌هاي عيني تأكيد دارد. (ريتزر 1992) آگاهي از اثرات ناگوار و مرگبار بيماري ايدز مي‌بايستي طبق اين نظريات راهي درجهت منع و كاهش اين اختلال در زندانيان باشد. اين بررسي در جهت كسب سطح آگاهي حاضر در زندانيان نوجوانان مي‌باشد.

سؤالات و فرضيات پژوهشي
پژوهش حاضر در صدد پاسخگويي به سؤالات پيش روست:
 زندانيان بزهكار بر طبق شاخصه آماري آزمون سنجش آگاهي از بيماري ايدز در چه درجه‌اي از شناخت قرار دارند؟
چه تمايزي در سطوح اين پيش‌آگهي بين مجرمان نوجوان از لحاظ جرايم ارتكابي وجود دارد؟
 چه تمايزي در سطوح اين پيش‌آگهي بين مجرمان نوجوان از لحاظ سطح سواد رسمي وجود دارد؟
چه تمايزي در سطوح اين پيش‌آگهي بين مجرمان نوجوان با توجه به شاخص سني وجود دارد؟
اين بررسي داراي چهار فرضيه اصلي مي‌باشد:
آگاهي از اثرات و راههاي ابتلا به بيماري ايدز در مجرمان منكراتي و مواد مخدر بيشتر از ساير مجرمان است .
با افزايش سن ميزان آگاهي مجرمان افزايش مي‌يابد.
با افزايش سواد ميزان آگاهي مجرمان رشد يافته و به عنوان يك متغير پيشگيرانه عمل مي‌نمايد.
ميزان آگاهي بزهكاران نوجوان دختر از طرق ابتلا به ايدز بيشتر پسران بزهكار است.

جامعه و نمونه آماري
جامعه آماري پژوهش :‌اين پژوهش به بررسي آگاهي از طرق ابتلاء به اختلال اكتسابي نقص سيستم دفاعي بدن يا ايدز در بين بزهكاران نوجوانان پسر و دختر حاضر در كانونهاي اصلاح و تربيت دختران و پسران اهواز مي‌پردازد. از طريق تكنيك‌ نمونه‌گيري تصادفي بر مبناي كارت عكسهاي مددجويان پسر به جمع‌آوري 50 نمونه آماري از بزهكاران پسر اقدام شد و به دليل قلت جمعيت كيفري كانون اصلاح و تربيت دختران نمونه 100% آنها انتخاب، لذا جامعه و نمونه آماري در بزهكاران دختر و نوجوان يكسان مي‌باشد.

ابزار جمع‌آوري اطلاعات و داده‌هاي آماري
براي سنجش و تعيين سطوح آگاهي مددجويان دختر و پسر از بيماري ايدز و راههاي ابتلا به آن آزمون نگرش‌سنج با 20 گونه در طيف ليكرت طراحي كه ماده‌هاي آزمون در مورد آگاهي و شناخت اوليه و خطرزايي و شيوع بيماري ايدز شروع و در پايان به طرق انتقال و سرويس بيماري و راهكارهاي پيشگيري و مبارزه با آن ختم مي‌شود.
پاسخنامه در چهار سطح از شناخت زياد، شناخت كم، بي‌اطلاع و كاملاً بي‌اطلاع تقسيم شده كه با توجه به سطح نمره اكتسابي آزمودني‌ها نمره‌اي حد فاصل 80-20 را تشكيل مي‌دهد. كسب نمره پايين به معناي كمترين سطح آگاهي بيماري ايدز و راههاي انتقال آن و نمره بالا به منزله شناخت زياد از اين اختلال است. اعتباريابي آزمون با آزمون آلفاي كرونباخ 71/0 و ميزان روايي و پايايي آزمون به شيوه تنصيف و تعيين حدود تشابهات و تمايزات با كمك آماره در حد 67/0Ф: و مطلوب براي مقياسهاي اسمي رتبه‌اي حاصل شد . آزمون آماري فرضيات از طريق آمارة F صورت گرفت.

تحليل داده‌ها و نتايج
آمار توصيفي
در جدول 1-1 نتايج و آماري سطح سواد و نوع جرم بر مبناي شاخصه سني پسران بزهكاران كانون ملاحظه مي‌گردد:
  بيشترين درصد جرايم را در نوجوانان پسر سرقت، تحصيل مال مسروقه موارد مرتبط و مشابه تشكيل مي‌دهد كه خطرپذيري كمتري در مقايسه با جرايمي مثل روابط نامشروع و منكراتي و اعتياد در ابتلاء به ويروس  HIV دارد. اما طبق جدول بالا با رشد سني نوجوانان پسر شاهد گسترش حجم درصدي جرايم خطرپذير يعني اعتياد و اعمال منافي عفت بوده كه توجيه آن مي‌تواند بروز پديدة طبيعي بلوغ جنسي-زيستي و يا گسترش سطح آگاهي مددجويان نوجوان پسر از شيوه‌هاي استعمال مواد مخدر باشد. اين امر لزوم سرمايه‌‌گذاري آموزش و گسترش حوزه آگاه‌سازي بر حسب رشد سني آنها را براي اموزشگران بهداشت و درمان گوشزد مي‌نمايد.
بيشترين جرايم را نيز در اين نوجوانان سرقت تشكيل مي‌دهد كه از يك جامعه طبيعي بزهكار بدست مي‌آيد . درصد اعتياد به مواد مخدر و جرايم مرتبط با آن در نوجوانان دختر كمتر از پسران است و روندي مشخص را نشان مي‌دهد .
اما نكته مهم حجم درصدي جرايم منكراتي و روابط نامشروع بخاطر جنس خاص آنها است. اين جرايم از درصد خطرپذيري بالاي براي ابتلا به ويروس HIV برخوردار است كه مي‌بايستي مورد توجه قرار گرفته و از سوي آموزشگران مبارزه با ايدز و متوليان مربوطه برنامه‌ريزي خاصي و جداگانه‌اي براي اين دسته از بزهكاران صورت پذيرد. به ويژه كه در آتي با درصد بالاي تشكيل خانواده و ضريب رشد يافته توليدمثل و ارتباط نامشروع يا غير آن حاصل از تجربه زودهنگام ارتباط جنسي ، ريسك انتقال اين بيماري به نوزادان خود را به صورت تصاعدي بالا مي‌برد. اين امر بايستي مورد توجه خاص قرار گيرد.
در جدول بالا نقش تعديل گرانه و منع كننده سواد و آموزش را در كنترل بزهكاري و جرايم در دختران بزهكار مشاهده و اين نقش را نسبت به بزهكاران پسر تعديل‌كننده تر مي‌بينيم . ملاحظه مي‌شود كه متغير تعديل گرانه سواد با يك واسطه اهميت زيادي در آگاهي بخش و هدايت و تنظيم شيوع نامناسب بيماري ايدز در بزهكاران دختر و نوجوانان بزهكار به طور كلي دارد.
 طبق نتايج حاصل از اجراي آزمون سطح آگاهي مددجويان نوجوان از بيماري ايدز متوجه اطلاعات جالب توجه وقابل بررسي شده‌ايم . درصد بسيار بالايي از مددجويان از بيماري ايدز آگاهي كمي و شناخت ضعيفي داشتند به ويژه كه در مورد طرق انتقال اين بيماري هر چند با افزايش سن با مصاحبه‌هاي صورت گرفته ، سطح شناخت‌شان علمي‌تر و واقعي‌تر مي‌‌گردد ولي پيشداوريهاي غلط و باورهاي غيرعلمي در مورد بيماري و راههاي انتقال آن با وجود اعتقاد فراوان به خطرناك بودن آن بسيار زيادتر بود. به طور مثال در مصاحبه‌هاي تشخيصي به ويژه با دختران بزهكار اعتقاد داشتند بوسيدن و در آغوش گرفتن ، استفاده از پوشاك فرد بيمار، و نوشيدن يا غذا خوردن از ظرف غذا از راههاي مهم انتقال بيماري عنوان كرده‌اند. ملاحظه مي‌شود سطح آگاهي موجود نيز در حد غير بهينه و نامناسبي غيرعلمي است كه لزوم تغيير نگرش در اين عقايد غلط محرز است.
در مجموع طبق جدول 1-3 بدست مي‌آيد كه جرايم خطرپذيري مثل اعتياد و منكراتي‌ها و مجرمين با ريسك بالاي آن سطح آگاهي كمتر و متوسط پايين دارند. اين نتيجه يك زنگ خطر براي متوليان بهداشت و درمان در مبارزه با اختلال ايدز در زندانيان است كه مي‌بايستي مورد توجه فراوان قرار گيرد.

آمار استنباطي و آزمون فرضيه‌هاي پژوهشي
با توجه به اسمي-رتبه‌اي بودن مقياس سطح آگاهي نوجوانان از بيماري ايدز در پرسشنامه محقق ساخته ، لذا در تحليل و استنباط آماري نتايج و تحليل آزمون فرضيات پژوهش از آمارة  F  استفاده شد.
2-1- فرضيه اول: مبني بر وجود تفاوت معنادار بين سطح آگاهي از بيماري ايدز در مجرمان مواد مخدر و منكراتي با جرايم سرقت و شرارت بود، كه با 95/0α  :  و درجه آزادي برابر با (d f : n1+n2-2= 48  ) و خي دو برابر با 9/42 : Х 2 اطمينان رشد . بدين معنا كه از لحاظ درجه شناخت و آگاهي از بيماري ايدز بين بزهكاران از لحاظ جرم تفاوت معناداري ملاحظه نشد.
2-2- فرضيه دوم: با افزايش سن ميزان آگاهي مجرمان از اختلال ايدز گسترش مي‌يابد. اين فرضيه با خي دو برابر با 5/24 تأييد گرديد. تأييد فرضيه حاضر طبق داده‌هاي توصيفي جدول 1-1 پذيرش اين فرضيه محرز بود.
2-3- فرضيه سوم:  با رشد سواد در مددجويان نوجوانان آگاهي علمي از بيماري ايدز رشد مي‌يابد. اين فرضيه با خي دو برابر با 7/25 تأييد شد. طبق جدول 1-3 با سوادان بزهكار دختر و پسر حجم بيشتري را در سطح ميانه و بالاي نمرات آزمون تشكيل مي‌دهند.
1-4- فرضيه چهارم: با خي دو برابر با 6/30 تأييد گرديد. بر اين مبنا كه سطح آگاهي دختران بزهكار از بيماري ايدز و طرق ابتلا به آن بيشتر از پسرانِ مجرمِ نمونة آماري مي‌باشد.

بحث و نتيجه‌گيري
ايدز مهمترين بلايي است كه تاكنون بشر با آن مواجه شده و درمان قطعي ندارد و در عين مشكل بودن درمان آن ، پيشگيري از آن خيلي ساده است . در اين مطلب با بررسي نگرش مجرمين زنداني دختر و پسر كانون اصلاح و تربيت معلوم شد؛ آگاهي دختران نسبت به پسران در موارد زير و راههاي ابتلا به آن بيشتر بود كه نكته‌اي نويد دهنده مي‌باشد. با افزايش سن آگاهي از مشكل بيشتر بود كه نشان دهنده ظرفيت آموزش‌پذير جامعه مورد نظر مي‌باشد. سواد نيز يك متغير پيش بين و مداخله‌‌گر مثبت بود به اين معني كه با افزايش سواد ميزان آگاهي بالاتر مي‌رفت .
جرائم مورد بررسي شامل مواد مخدر سرقت، شرارت و اعمال منافي عفت بوده كه از اين ميان و با توجه به ريسك‌پذيري بيشتر، معتادين و منكراتي‌ها است اين گروه نسبت به ساير گروه‌ها كمتر بود ولي اين تفاوت به لحاظ آماري معني‌دار نبوده؛ اين امر با تصورات رايج درباره آگاهي بيشتر اين گروهها از ايدز ناهماهنگ است و اين نكته را گوشزد مي‌كند كه در اين زمينه بايد به سرعت دست به كار شد.
نكته مهم‌تر وجود باورهاي غلط و انحرافي بين جمعيت هدف مي‌باشد. مثلاً در مصاحبه با دختران اظهار داشتند بوسيدن، در آغوش گرفتن ، هم‌سفره‌گي و استفاده ازلباسهاي افراد بيمار از جمله راههاي انتقال ايدز است. اين باورهاي نادرست به نوعي باعث تشويق افراد مبتلا به ايدز براي پنهان كردن مشكل مي‌شود تا انگشت‌نما و مطرود نشوند. امري كه زمينه‌ساز گسترش هر چه بيشتر ايدز مي‌شود. براساس تحقيق حاضر مشكل بيسوادان بيشتر است كه بايد با استفاده از روشهاي تصويري و كلامي به زبان ساده و عامه فهم مشكل را بيان نمود. در مجموع نتايج اين پژوهش براي مراكز مبارزه و پيشگيري از گسترش و شيوع بيماري ايدز در وزارت بهداشت و درمان و سازمان زندانها و اقدامات تاميني و تربيتي و همچنين سازمان بهزيستي كشور در امر نگهداري نوجوانان خاص و فراري مفيد واقع مي‌گردد.

منابع و مأخذ
ابراهيمي، محمدرضا و همكاران (1380) ايدز سايه وحشت ، چاپ اول، نشر مركز مطالعات زندانهاي قزوين.
اتكينسون و همكاران (1382) زمينه رشد روانشناسي هيلگارد، ترجمه محمدنقي براهني و همكاران، جلدهاي اول و دوم، چاپ بيست و يكم، نشر شد، تهران
انجمن روانپزشكي آمريكا (1381) راهنماي تشخيص اختلالهاي رواني DSMIVR چاپ چهارم، نشر سخن
پاشاشريفي، حسن و همكاران (1380) روشهاي آماري در علوم رفتاري ، چاپ دهم ، نشر سخن، تهران
سازمان جهاني بهداشت (1993) آموزش مهارتهاي مشاوره بهداشت باروري و جنسي نوجوانان ، گزارش ژنو 1993، ترجمه عباس باقري يزدي و همكاران، نشر وزارت بهداشت و درمان، تهران
كاپلان و سادوك (1382) خلاصه روانپزشكي و علوم رفتاري، جلد اول و دوم ، چاپ دوم، نشر شهر آب، تهران
ماسن، پل هنري، و همكاران (1382) رشد و شخصيت كودك، ترجمه مهشيد ياسايي، چاپ دوازدهم، نشر رشد، تهران

- عبدالرحيم اسدالهي، كارشناس ارشد جامعه شناسي دانشگاه تهران، This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it                       
- فرشته براتوند، كارشناس و پژوهشگر آسيب شناسي اجتماعي دانشگاه اهواز، setarea_sohail@yahoo. com

The study and compare of AIDS awareness and kind of crime in delinquent teenagers of Ahwaz prisons

Abstract: this research investigates aids awareness in delinquent girls and boys under 18 ages in Ahwaz correction house on December 2005. With the random sampling from boys correction house 30 samples was selected; but the measure of sample in girls were equal with community. Their crimes were four kinds that consist of Addiction, prostitution and wickedness. The research was descriptive and explorative method with questionnaire and interview to prisoners. AIDS Awareness of Delinquent Teenagers Inventory (AATI) was test with Likert scale, 20 items and 20-80 range of values. It means that highest score is equivalent of most awareness about HIV-AIDS. The study has four hypotheses consist of 1. The difference of awareness levels in crimes was rejected; although with this pre-assumption that addiction and prostitution crimes have high risk to take into HIV-AIDS, but statistical test of data and hypothesis was shown these delinquents have a low awareness about it and it’s causes of suffering. Other hypothesis (2 & 3) -growth of literacy and age with increase of that awareness- was accepted. This means that literacy is positive and intervening variable to knowledge and control of HIV-AIDS. Fourth hypotheses’ testing shown the awareness levels of girls were more than delinquent boys were. It’s a good and promising point about female to prevention and campaign against HIV-AIDS.

Keywords: HIV-AIDS, girls and boys’ delinquent, Ahwaz correction house, Iran
 
By: Abdorrahim Assadollahi, MA in sociology from Tehran university, This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it
      Fereshteh Baratvand, social researcher.  E-mail: setarea_sohail@yahoo. com
  

جدول 1-1 پراكندگي سطح سني سواد و نوع جرم در نوجوانان بزهكار پسر

جدول 1-2 پراكندگي سطح سواد سن و نوع جرم در نوجوانان بزهكار دختر %