نویسنده: مجتبي بيات

مفهوم مشاركت ريشه در دموكراسي آتني دارد. اين مفهوم در مسير تحول خويش به مشاركت نهادمند منتهي شده است. مشاركت نهادمند در سه بستر جامعه مدني، شهروندي و دموكراسي شكل گرفته است. امروزه مشاركت واجد انواعي متفاوت بسته به هدف تعيين شده براي آن مي باشد. در گونه شناسي مشاركت پزوهش در ميزان نهادمندي و بسيج شدگي مشاركت مي تواند مبين عمق مشاركت باشد.

مقدمه: تاريخ حيات انسان تاريخ همكاري و ستيز است. زماني كه نخستين بار انسان در يافت كه مي تواند با تجميع توان خود با ديگري بر آن ديگري فائق آيد مشاركت زاده شد.  دموكراسي آتن تبلور خواست شهروندان در تعين سرنوشت خود بود. نابرابري ذات آن  بود، همچنان كه همكاري و مشاركت در قدرت توسط هم پايگان، از سياست آتني متولد شد. از انباشت تجربه ي تاريخي بشر مشاركت در مفهوم امروزي خود متبلور شد. امروزه مشاركت در بستر جامعه اي دموكراتيك و مدني صورتي نهادمند به خود مي گيرد. در جامعه مدني  تشكل هاي مستقل از دولت در شرايط برابر و برخوردار از اطلاعات و امكانات مساوي زمينه مشاركت افراد در امور مربوط به خودشان را فراهم مي سازند.تعريف  فرهنگ انگليسي آكسفورد مشاركتparticipation را به عنوان «عمل يا واقعيت شركت كردن، بخشي از چيزي را داشتن يا تشكيل دادن» دانسته است ( رهنما: 1377 ، 115 ). موسسه تحقيقاتي ملل متحد براي توسعه اجتماعي مشاركت را «كوشش هاي سازمان يافته براي افزايش كنترل بر منابع و نهادهاي نظم دهنده در شرايط اجتماعي معين از سوي برخي از گروه ها و جنبش هايي كه تا كنون از حيطه اعمال چنين كنترلي محروم و مستثني بوده اند» تعريف مي كند( غفاري: 1380 ، 37 ).

 بر مبناي اين تعريف توانمند سازي گروهاي محروم و جدا افتاده جهت ورود آنها به فرايند مشاركت در تصميم سازي و نظارت بر امور مربوط به خود، از اهميتي فزاينده بر خوردار مي باشد. مجيد رهنما با رويكردي توسعه اي ورود مردم به عرصه تصميم سازي و كنترل را مستلزم توجه به پيش فرضهاي «مشاركت مردمي» شامل: غلبه بر موانع موجود در مسير مشاركت مردم در توسعه، ترجيح راهبرد مشاركت بر ساير راهبردهاي توسعه، و امكان سازمان يابي مردم در جهت تامين مقاصد خويش، مي داند. ( رهنما: همان، 121 و 122 ) همچنين مشاركت را فرايندي دانسته اند كه طي آن فرد از طريق «احساس تعلق به گروه و شركت فعالانه و داوطلبانه در آن» به طور ارادي به فعاليت اجتماعي دست مي يازد ( كمانرودي: بي تا).

 مشخص بودن آمال و اهداف مشاركت كننده از رهگذر آگاهي وي نسبت به عواقب كنش خويش منجر به مشاركت فعالانه، داوطلبانه و ارادي مشاركت كننده مي شود. در اينجا « مشاركت كنشي است كه از رهگذر آن آحاد يك جامعه شرايط تحقق انتظارات خود را مهيا مي سازند.» ( تاجيك: 1384 ) بر اين مبنا مشاركت «تعهدي فعالانه، آزادانه و مسئولانه» است كه به عنوان يكي از سازكارهاي اعمال قدرت از درون جامعه برمي خيزد. ( كائوتري:1379 ، 6 ) در مجموع وجه مشترك تعاريف ارائه شده عنصر آگاهانه و ارادي بودن مشاركت در كنار تصيم سازي و كنترل افراد بر امورات مربوط به خويش از طريق مشاركت مي باشد.بسترهاي مشاركت   به بيان توسعه اي مشاركت به عنوان «يك فرايند اجتماعي، عام، جامع، چند جانبي، چند بعدي و چند فرهنگي سعي دارد همه گروه هاي مردم را در همه مراحل توسعه شركت دهد» ( كائوتري: همان، 35 ). اين مفهومي پيشرفته از مشاركت است كه در ارتباط با مشاركت نهادمند واجد معنا مي شود. به طوري كه امروزه وقتي از مشاركت واقعي صحبت به ميان مي آيد مراد مشاركت نهادمند است. جامعه مدني، حقوق شهروندي و دمكراسي بستر ساز وقوع مشاركت نهادمند مي باشند.  

 جامعه مدني: جامعه مدني از‌ سه حوزة خصوصي، عمومي و دولت تشكيل شده است. حوزه خصوصي معرف آن بخش از زندگي افراد است كه امكان تصميم‌گيري دموكراتيك براي آن وجود ندارد و عقل آدمي حكم مي‌كند كه بر سر آنها به شيوه عقلاني و با هر كس بحث و جدل نشود. (ميرسپاسي: 1381 ، 49) حوزه عمومي نيز معرف آن بخش از جامعه مدني است كه در آن تمامي افراد و گروهها از طريق مشاركت در نهادهاي مدني و با استفاده از ابزارهاي نظارتي ضمن پي‌گيري مطالبات شهروندي خويش به انتخاب و نظارت بر كار دولت با استفاده از ابزارهاي در اختيار مي‌پردازند. مشاركت پايدار، نهادمند و واقعي در چارچوب نهادها و تشكلهاي عرصه عموميِ جامعه مدني به وقوع مي پيوندد. در نهادهاي مدني انسانها اصل و مبنا قرار مي گيرند، و تحت عنوان « شهروند ' جامعه مدني ' با كسب آگاهي و بازيافت كرامت و خويشتن خويش  » عمل مي كنند. (شيخاوندي،1378).

  شهروندي: تي. اچ مارشال شهروندي را در بر دارنده سه نوع حقوق مدني، سياسي و اجتماعي مي داند. ( نش: 1380 ، 193 ) زماني فرد مي تواند از طريق نهادهاي مدني كنشي مشاركتي از خود به جا بگذارد كه ضمن التزم دولت به شناسايي حقوق شهروندان، خود نيز نسبت به حقوق شهروندي خويش آگاهي داشته باشد. جامعه اي كه در آن هم افراد نسبت به حقوق خود آگاهي داشته باشند و هم دولت خود را ملزم به رعايت حقوق شهروندي افراد بداند جامعه اي دموكراتيك است. 

 دموكراسي: به گفته رابرت دال دموكراسي فرصت «مشاركت واقعي» را فراهم مي سازد. (دال: 1378 ، 48 )  تعامل بين نهادهاي مدني با دولت در يك فرايند دموكراتيك صورت مي‌گيرد. محصول اين تعامل دموكراسي مدرني است كه خود را به شكل جمهوري اي نشان مي دهد كه درآن انسانها محق‌اند و دولت نماينده و مخلوق و پاسخگوي انسان. از اين رو مشاركت در عين اينكه به وجود آورنده دموكراسي است محصول آن نيز مي باشد. انواع    در گونه شناسي مشاركت نهادمند مي توان به انواع اجتماعي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي اشاره كرد. در راهبردهاي مشاركتي توسعه، مشاركت نهادمند مردم در زمينه هاي اجتماعي ـ سياسي ـ اقتصادي ـ فرهنگي و عمراني ـ خدماتي به صورت تواءمان مورد توجه واقع مي شود.

 ازكيا و غفاري ذيل بيان سياستهاي دولت در قبال مشاركت، چهار نوع شيوه مشاركتي را بر مي شمارنند: الف ـ شيوه «ضد مشاركتي» كه معمولا در نظامهاي اقتدار گرا و ديكتاتوري به وقوع مي پيوندد، ب ـ شيوه «مشاركت هدايت شده» كه طي آن دولتها اهداف خويش را در پوشش طرح هاي مشاركت جويانه پي گيري مي كنند، ج ـ شيوه «مشاركت فزاينده» كه دولت ها ضمن تدوين طرح هاي مشاركتي مبهم كمتر كوششي در جهت عملي شدن آنها انجام مي دهند و  د ـ شيوه «مشاركت واقعي» كه دولتها به صورت واقعي قدرت را به سازمانهاي مشاركتي واگذار مي كنند (ازكيا و غفاري: 1383 ،164 ـ 170 ).  از نظر نگارنده يكي از مباحث مهم در اين مبحث وقوع مشاركت در زمينه دموكراتيك و يا غير دموكراتيك مي باشد. به نظر مي رسد تمايز بين مشاركت كنترل شده يا بسيج شده و مشاركت نهادمند يا واقعي مي تواند مبين عمق مشاركت باشد.    

 در واقع مشاركت مردم در چارچوب يك نظام توتالير كه در آن تودها بدون عمل از طريق نهادهاي جامعه مدني و به صورت عريان و بي واسطه، از سوي حاكمان به مشاركت در راستاي اهداف از پيش تعيين شده حكومت فرا خوانده مي شوند، مشاركت بسيج شده نام مي گيرد(نلسون: 1379 ، 187 ). اين نوع از مشاركت سطحي، فاقد عمق ، هدايت شده و در منتهي اليه سطوح مشاركت قرار دارد. در مشاركت بسيج شده فرد بي آنكه كمترين مسئوليتي داشته باشد به صورت انفعالي وارد فرايند مشاركت مي شود ( كولن: 1379 ، 76 ). در نتيجه قوه خلاقه وي از كار مي افتد و حضور و مشاركت اش صرفا از روي اجبار و اضطرار معنا مي شود. در مقابل، مشاركت نهادمند و واقعي در بستري مدني و دموكراتيك به وقوع مي پيوندد. اين مشاركت در چارچوب سازمانهاي جامعه مدني اتفاق مي افتد. توانمند سازي افراد بي قدرت و مطرود در اينجا امكان پذير مي باشد، چنانچه  با قدرت گيري اقشار فقير جامعه، نابرابري كاهش مي يابد. ضمن اينكه مشاركت افراد در چنين جامعه اي به تحكيم پايه هاي مشروعيت حكومت نيز منجر مي شود.نتيجه  مفهوم مشاركت ريشه در دموكراسي آتني دارد. اين مفهوم در مسير تحول خويش به مشاركت نهادمند منتهي شده است. مشاركت نهادمند در سه بستر جامعه مدني، شهروندي و دموكراسي شكل گرفته است. امروزه مشاركت واجد انواعي متفاوت بسته به هدف تعيين شده براي آن مي باشد. در گونه شناسي مشاركت پزوهش در ميزان نهادمندي و بسيج شدگي مشاركت مي تواند مبين عمق مشاركت باشد. 

1 ) ازكيا، مصطفي و غفاري، غلامرضا/ توسعه روستايي با تاكيد بر جامعه روستايي ايران/ ني/ تهران1383

.2 ) تاجيك، محمدرضا/ كاهش مشاركت بحران ساز است/ روزنامه ايران/ 22 خرداد 1384

.3 ) دال، رابرت/ درباره دموكراسي/ ترجمه: حسن فشاركي/ شيرازه/ تهران 1378

.4 ) رهنما، مجيد/ در زاكس، ولفگانگ/ نگاهي نو به مفاهيم توسعه/ ترجمه: فريده فرهي و وحيد بزرگي/ مركز/ تهران 1377

.5 ) داور شيخاوندي/ جامعه مدني، مشاركت، قانون مندي، كرامت انساني/ ماهنامه جامعه سالم/ شماره 34/ تهران 1378

.6 ) غفاري، غلامرضا/ بررسي موانع اجتماعي ـ فرهنگي موثر بر مشاركت اجتماعي ـ اقتصادي سازمان يافته ( در قالبNGO ها ) در جامعه روستايي ايران مطالعه موردي روستاهاي شهرستان كاشان/ موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران/ تهران 1380

.7 ) كائوتري، هوئين/ در كائوتري، هوئين و ديگران/ مشاركت در توسعه/ ترجمه: هادي غبرائي و داود طبائي/ روش/ تهران 1379

.8 ) كمانرودي، موسي/ شهروند مداري و مشاركت/ سايت اينرنتي همشهري آنلاين/ بي تا/

 www.hamshahri.net9 ) كولن، رولان/ در كائوتري، هوئين و ديگران/ مشاركت در توسعه/ ترجمه: هادي غبرائي و داود طبائي/ روش/ تهران 1379 .10 ) علي ميرسپاسي/ دموكراسي يا حقيقت/ طرح نو/ تهران 1381

.11 ) نش، كيت/ جامعه شناسي سياسي معاصر/ ترجمه: محمد تقي دلفروز/ كوير/ تهران 1380

.12 ) نلسون، جان ام/ در واينر، مايرون و هانتينگتون، ساموئل/ درك توسعه سياسي/مترجم: پژوهشكده مطالعات راهبردي/ پژوهشكده مطالعات راهبردي/ تهران 1379 .