اگر در سطح جهانی در چند سال آينده ای يک اصلاحات عمومی به خصوص در ساختارهای اقتصادی که در حال حاضر تمام امتيازات را به بخش مالی-بانکی به زيان بخش توليد و توزيع داده اند، انجام نگيرد خطرات زندگی در چنين جهانی هر روز بيشتر و مهاجرت نيز يکی از اين خطرات خواهد بود.

نرخ بالای جمعيت جوان ايران و نياز به برنامه‌ريزی‌های دقيق و حساب شده برای اين نسل‌، از اساسی‌ترين مسائل کشور در دهه‌های اخير به شمار می‌رود.  روند شهر نشينی، آشنايی با فرهنگ‌های ديگر، رشد نرخ پذيرفته شدگان و فارغ التحصيلان آموزش عالی، افزايش نرخ ورود زنان و دختران به عرصه‌های اجتماعی و علمی، بروز مسائل مختلف فرهنگی، اجتماعی و ... را موجب می‌گردد.  حل مشکلات و مسائل جمعيت جوان هر کشور که سرمايه‌های اجتماعی آن جامعه تلقی می‌شوند، اهميت فوق العاده‌ای را در نظام مديريتی به خود اختصاص می‌دهد.
دکتر ناصر فکوهی، استاد جامعه شناسی و انسان‌شناسی سياسی و عضو هيئت علمی‌دانشگاه تهران در گفتگو با سرويس اجتماعی آفتاب، با اشاره به افزايش ورود دختران به دانشگاه‌ها در سال‌های اخير معتقد است: «انقلاب در واقع سبب شد که گفتمان آزادی زنان و ورود آنها به عرصه اجتماعی به شکل گسترده، که پيش از آن گفتمانی خاص گروه کوچکی از اقشار مرفه شهری بود، به گفتمانی دموکراتيک تبديل شود». آنچه در پی می‌آيد حاصل اين گفتگو است:
جناب آقای دکتر فکوهی، با تشکر از وقتی که در اختيار ما قرار داديد، آيا معتقديد که افزايش شمار زنان در دانشگاه‌ها به دليل عدم تعادل در دستيابی به امکانات و منابع موجود در جامعه بوده و در واقع، نوعی تقابل در تضاد منابع رخ داده است؟
افزايش ورود دختران به دانشگاه‌ها دلايل بسيار زيادی دارد که به نظر من مهم‌ترين آنها تغيير موقعيت زنان در سه دهه گذشته و به ويژه پس از انقلاب بوده است. انقلاب در واقع سبب شد که گفتمان آزادی زنان و ورود آنها به عرصه اجتماعی به شکل گسترده، که پيش از آن گفتمانی خاص گروه کوچکی از اقشار مرفه شهری بود، به گفتمانی دموکراتيک تبديل شود و برخی از ارزش‌ها که تا آن زنان باز هم محدود بودند، نظير تحصيل دختران، تا عميق ترين اقشار جامعه مطرح و پذيرفته شوند.
نتيجه اين امر، بالا رفتن پيوسته رقم ورود دختران ابتدا در سطوح ابتدايی و متوسطه و سپس در سطح دانشگاهی بود. به بيان ديگر، تحصيل در جامعه ما، هر چه بيشتر به يک ارزش يا يک سرمايه فرهنگی قابل مبادله با سرمايه‌های ديگر تبديل شد و همين امر متقاضيان تحصيل به ويژه تحصيلات دانشگاهی را به شدت بالا برد.
جامعه البته قادر به پاسخگويی به چنين حدی از نياز نبود و در نتيجه ناتوانی خود را تا حدی با کاهش روزافزون کيفيت در سطح آموزش در برابر کميت بروز داد. اما درباره دختران به طور خاص، روند ورود آنها به دانشگاه‌ها پديده‌ای جهانی است که به موازات برابری هر چه بيشتر جنسيتی اتفاق افتاده است و اتفاقا در کشورهای توسعه يافته و در حال توسعه برخی دلايل مشترک را نيز دارد، مثلا اينکه درآمد حرفه‌ای زنان و ميزان زمان اشتعال آنها به طور مطلق و نسبی (‌به دلايل نابرابری‌های جنسيتی) سبب می‌شود که آنها زمان و فرصت‌های واقعی بيشتری برای تحصيلات عالی داشته باشند، به خصوص در برخی از رشته‌ها که دوران تحصيلات در آنها زياد و ميزان فرصت‌های شغلی پس از تحصيل در آنها کمتر است (‌همچون علوم اجتماعی.
ساختار جنسيتی مشاغل زنانه (اغلب آموزشی، بهداشتی و غيره) نيز اين امر را در سطح جهانی تسهيل کرده است. در ايران همان گونه که گفته شد نه فقط سازوکار جهانی برابری جنسيتی در اين امر موثر بوده است، بلکه بالا رفتن ارزش تحصيلات به مثابه يک سرمايه فرهنگی – اجتماعی قابل مبادله با سرمايه‌های ديگر نيز تاثيری به‌سزا داشته است.
اما مشکل در آن است که به دليل نرخ بسيار پايين اشتغال زنان (در حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد) و نرخ بسيار پايين اين اشتغال در فرصت‌های شغلی با امتيازات بالا (زير ۲ درصد) ما به سوی يک بحران پيش می‌رويم که نتيجه آن اختلال در نظام‌های شغلی از يک سو و نظام‌های خانوادگی از سوی ديگر است، مگر آنکه از همين امروز سازوکارهای خاصی از جمله سازوکارهای تبعيض مثبت يعنی در نظر گرفتن سهميه برای اشتغال زنان در همه مشاغل مورد توجه قرار گيرد و کارفرمايان وادار به آن شوند که بخشی از مشاغل را در اختيار زنان بگذارند.
اين نکته از آن رو حائز اهميت است که به نظر من گفتمان ارزش تحصيل، امروز در خانوده‌های ايرانی حتی در دور افتاده ترين روستا‌ها و شهرهای کشور نيز به شدت درونی شده و بازگشت در اين زمينه نامحتمل به نظر می‌رسد.

مهاجرت به شهرهای بزرگ و تمايل به استقرار دائم در اين شهر‌ها توسط مهاجران به دليل نبود توسعه عدالت محور در سطح جامعه است؟

مهاجرت در تمام طول تاريخ بشر وجود داشته و انگيزه آن نيز عموما به دست آوردن زندگی بهتر برای خود يا برای فرزندان خود بوده است، البته در بسياری موارد اين تصوری درست نبوده است، اما موارد بی‌شماری نيز نشان داده‌اند که مهاجران به اين هدف نائل شده‌اند.
مهاجرت در چند سده اخير به دليل انقلاب صنعتی و سپس انقلاب اطلاعاتی افزايش يافته است. جهت اين مهاجرت‌ها از روستاها به سوی شهرها، از شهرهای کوچک به طرف شهرهای متوسط و بزرگ و از کشورهای در حال توسعه به طرف کشورهای توسعه يافته بوده و دلايلش هم همان که پيشتر گفتيم. البته به دلايل مشکلات کنونی جهان، امروز بيش از قرن نوزده يا بيستم ما با تصور خام روبه‌رو هستيم و بسياری از مهاجرت‌ها با شکست و با ضربات جبران ناپذير روبرو می‌شوند.
افزون بر اين نقاط مهاجر‌پذيرنيز موانع بی‌شماری را برای جلوگيری از ورود بی‌رويه مهاجران ايجاد کرده‌اند و يا صرفا مهاجران برگزيده را (که عموما دوران آموزش خود را در کشوری ديگر گذرانده‌اند و بنابراين سرمايه‌ای اندوخته در خود دارند)، جذب می‌کنند و اين خود نوع جديدی از غارت جهان سوم است.
بنابراين شايد بتوان گفت که بی عدالتی در توزيع منابع در سطح جهان در درجه اول و بی‌عدالتی درتوزيع ميان شهرها و روستا‌ها دلايل اصلی اين مهاجرت‌ها را تشکيل می‌دهد.  با اين وصف بايد توجه داشت که توليد و توزيع منابع و امتيازات مادی از سازوکارهای خاصی تبعيت می‌کنند که نمی‌توان با الزام و به زور قانون و دستور‌العمل آنها را ايجاد کرد.  اصولا هيچ زمان نمی‌توان در يک فرهنگ و در يک جامعه (شهری، روستايی، اروپايی، آسيايی و غيره) همان موقعيت‌های مادی و امتيازاتی را به وجود آورد که در جامعه‌ای ديگر.  برای نمونه الزامات اقليمی، تاريخی، سنتی، فرهنگی و غيره همواره شرايطی را ايجاد می‌کنند که توزيع نمی‌تواند لزوما در همه جا برابر باشد. اما می‌توان به سوی نوعی عدالت نسبی در توزيع پيش رفت تا از مهاجرت‌های بی رويه جلوگيری کند.
موقعيت کنونی جهان که خود را به اکثر قريب به اتفاق کشورها نيز تعميم داده است بر اساس نابرابری شديد و فاصله گرفتن هر چه بيشتر فقرا از ثروتمندان و بهره‌کشی و بردگی‌های جديد است که طبعا کار را همان گونه که می‌بينيم به يک بحران بزرگ نظامی- تروريستی- فرهنگی و اقتصادی کشانده است به گونه‌ای که امروز به صورت نسبی مردم همان اندازه در کشورهايی با درآمدهای بسيار بالا (نظير فرانسه و آمريکا) از زندگی خود ناراضی‌اند که در کشورهای جهان سوم.
اين وضعيت قابل دوام نيست و بی‌شک اگر در سطح جهانی در چند سال آينده يک اصلاحات عمومی ‌به خصوص در ساختارهای اقتصادی (که در حال حاضر تمام امتيازات را به بخش مالی-بانکی به زيان بخش توليد و توزيع داده‌اند)، انجام نگيرد خطرات زندگی در چنين جهانی هر روز بيشتر می‌شود و مهاجرت نيز يکی از اين خطرات خواهد بود.

با وجود تغييرات مهم و گسترده‌ای که در زمينه مناسبات جنسيتی رخ داده است، ارتباطات در درون نهاد خانواده و همچنين روابط بين اقوام نزديک چه تغييری کرده است؟
 
در کشور ما تغييرات ميان جنسيتی با سرعتی بسيار بيشتر از آنچه جامعه توان تحمل آن را داشته باشد انجام گرفته است که يکی از دلايل اصلی اين قضيه جوان بودن شديد جامعه ما است. ايران جوانترين جامعه در جهان را تشکيل می‌دهد، البته اين امر سبب می‌شود که جمعيت بالای سنين جوانی بخش کوچکی از جامعه را تشکيل دهند، اما به هر حال اين جمعيت است که در نقاط کليدی و تصميم گيری جامعه قرار دارد ( والدين، مسئولان و...) در نتيجه يک تنش بين نسلی در چنين موقعيتی ناگزير است.
در اين حالت بالا رفتن سن ازدواج و موانع مادی که بر سر راه ازدواج وجود دارد سبب شده است که جوانان يا در سنين بالا ازدواج کنند و يا در خانوده‌های سنتی و حتی خانواده‌های غير سنتی به وسيله والدين (و با نگرانی نسبت به خطراتی که برای افراد مجرد وجود دارد) به ازدواج زود هنگام تشويق شوند در هر دو حالت ما يا با افراد مجرد روبرو هستيم و يا با زوج‌هايی که در بسياری موارد به دليل ناپختگی، کارشان سريع به طلاق می‌کشد و به مجردان جديد تبديل می‌شوند. روابط ميان اين افراد در جامعه ما تعريف ناشده است به خصوص آنکه جامعه به دلايل مختلف جامعه‌ای است که تمايل به نوعی اخلاق‌گرايی شديد دارد و ترجيح می‌دهد به جای آنکه با شفافيت مشکلات خود را پيش روی گذاشته و برای آنها راه حل بيابد آنها را با روش‌های مختلف از فکر و زبان خود حذف کرده و از ياد ببرد.
اما واقعيت آن است که اين «فراموشی»جز در ذهن عمل نمی‌کند، جامعه، موجودی زنده است و به مثابه موجودی زنده راه حل زيستی خود را می‌يابد، منتها اگر مديريت صحيح وجود نداشته باشد، چنين راه‌حلی می‌تواند کاملا شکل «آسيب شناختی» داشته باشد و در قالب انواع و اقسام تنش‌ها، مشکلات، انحرافات و غيره بروز کند.
برای جلوگيری از اين امر که بی‌شک به سود هيچ کس نيست بايد ابتدا از حوزه مسائل بين جنسيتی تابو زدايی کرد يعنی اجازه داد که درباره آن و مشکلاتش به صراحت سخن گفته شود، همچنان‌که بايد از حوزه شناخت و بحث درباره مشکلات و انحرافات اجتماعی تابو زدايی شود.
تنها در چنين حالتی است که می‌توان اميدوار بود که راه حل‌های مناسب برای کاهش تنش‌های اجتماعی در اين زمينه به دست بيايند. افزون بر اين بايد توجه داشت که گفتمان «اخلاق گرا» با اخلاق دو چيز متفاوت هستند، گفتمان اخلاق گرا، امری ذهنی است که چه گوينده آن صداقت داشته باشد و چه نداشته باشد، تا شرايط اجتماعی آن فراهم نباشد، تحقق نمی‌يابد، اما اخلاق امری است که بايد به صورت عملی شرايط تحقق يافتن آن را در جامعه فراهم کرد.
تغيير روابط بين جنسيتی درون خانواده نيز به دگرگونی‌های بی‌شماری منجر شده است که در طبف گسترده ای قرار می‌گيرند: از افزايش ازدواج‌های همخون که پديده‌ای بسيار منفی است و به دليل کمبود روابط اجتماعی اتفاق می‌افتد، تا تخريب شتاب زده خانواده گسترده از يک سو و باز‌سازی آن در قالب‌های پيوند خورده به حوزه‌هايی چون اقتصاد و قدرت از سوی ديگر که در هر دو مورد، پديده‌هايی به شدت منفی به حساب می‌آيند.
مسئله همسر گزينی که در خانواده ايرانی در دست والدين بود امروز در شرايطی به افراد جوان واگذار شده که عملا توانايی و امکان عملی چنين کاری را ندارند و بر همه اين موارد «مذاکرات» مربوط به ازدواج (‌مسائلی همچون مهريه و ...) نيز اضافه می‌شود که جوانان عملا توان مديريت آنها را ندارند در حالی که والدين نيز يا خود خواسته يا به اجبار از آنها کنار گذاشته شده‌اند.
تمام اين موارد بايد به دقت مورد بررسی قرار گرفته و برای آنها راه حل‌هايی پيدا شود که به نظر ما تا حد زيادی پاسخ‌های خود را در خود سنت و در آداب و رسوم و شيوه‌های زندگی ايرانی می‌يابند. اما اينها تنها سرچشمه‌های الهام بخشی هستند که بايد به صورت مدرن از آنها استفاده کرد و نه آنکه به شکلی مکانيکی تلاش کرد که آنها را به کار گرفت زيرا اين امر عموما اثری معکوس به همراه خواهد داشت.

بالا رفتن سن ازدواج، کاهش باروری، طولانی شدن فاصله " بی مسئوليتی موقتِ جوانان " چه بحرانی را در سال‌های آتی برای جامعه در پی خواهد داشت؟

اگر فرض را بر آن بگيريم که جامعه هيچ کاری در اين موارد نکند، چنين تبعاتی بسيار سخت خواهد بود. اما فرض ما آن است که مردم ما معقول‌تر از آن هستند که مسائل را به حال خود رها کنند و تصور کنند که مشکلات خود به خود حل خواهد شد.
من فکر می‌کنم شايد مهم ترين و ضروری‌ترين و اضطراری‌ترين مسأله در حال حاضر آن است که ما بتوانيم اصل وجود «مشکل» را به والدين و مردم بپذيرانيم، می‌دانيم که تا زمانی که يک بيمار نپذيرد که بيمار است نمی‌توان او را درمان کرد. ما در حال حاضر در اين موقعيت هستيم يعنی بسياری از افراد اصولا صورت قضيه را نمی‌پذيرند و و معتقدند مسئله ای وجود ندارد. اگر اين مرحله را پشت سر گذاريم به گمان من يافتن راه حل می‌تواند با سرعت و سهولت بسيار بيشتری انجام بگيرد.
اما همانگونه که گفتم پی آمدهای اين امر در صورتی که هيچ کاری انجام نگيرد می‌تواند به صورت بالا رفتن شديد انحرافات اجتماعی و سقوط و از دست رفتن اخلاق مدنی در حد و حدودی باشد که حتی برای ما قابل تصور هم نيست. اگر امروز موضوع شايد به نظر ما باور نکردنی بيايد دليلش در سنتی است که داشته‌ايم و ما را تا کنون در برابر بسياری از انحرافات حفظ کرده است اما بايد توجه داشت که کشورهايی که امروز در بدترين موقعيت‌های اجتماعی از اين لحاظ گرفتارند (‌برای مثال آفريقای سياه، هند يا پاکستان) نيز دارای چنين سنت‌هايی بوده‌اند اما عدم توانايی‌شان در مديريت مسأله و البته بسياری از موانع و مشکلاتی که آنها داشتند و ما بسيار کمتر داريم (‌به ويژه فقر) سبب شده است که در اين وضعيت قرار بگيرند.

آيا کشمکش بين فرهنگ سنتی- دينی و بومی ‌با فرهنگ زندگی در شهرهای بزرگ به زوال اين فرهنگ‌ها خواهد انجاميد يا به شکل گيری صورتی ديگر از فرهنگ خواهد انجاميد؟

من معتقد به وجود پيشينه چنين کشمکشی نيستم و فکر نمی‌کنم که سنت، دين يا فرهنگ بومی‌ ما در تضاد با فرهنگ شهر نشينی قرار داشته باشند. مشکل بيشتر از آن چيزی است که ما به آن «فرهنگ شهری» می‌گوئيم که در واقع ملغمه ای است از بدترين عناصر فرهنگ مدرن و بدترين عناصر فرهنگ سنتی؛ می‌گويم بدترين‌ها، زيرا معتقد نيستم که نه فرهنگ بومی ‌و نه فرهنگ مدرن به تمامی ‌و در کل اجزايشان بی‌نقص باشند.
در هر فرهنگی عناصر مثبت و منفی وجود دارند و هر جامعه‌ای خود بايد به حدی از پختگی رسيده باشد که تشخيص دهد در کوتاه و در دراز مدت کدام دسته از عناصر در هر يک از اين فرهنگ‌ها برايش مثبت و کدام منفی هستند و در چه نسبت‌ها و در چه نقاطی بايد با هم ترکيب شوند يا نشوند، آيا بايد به تاليف‌هايی از آنها برسد و يا بايد هر يک را به تنهايی به کار ببرد و غيره.
به گمان من، ريا کاری و فريب دادن خود که ما اغلب آنرا از لحاظ ذهنی با فريب دادن ديگران اشتباه می‌گيريم، بدترين خطايی است که می‌توانيم مرتکب شويم و پی آمدهای آن بی نهايت برای همه ما سنگين خواهد بود.
بنابراين بايد بگويم که ابدا معتقد نيستم که برای شهر نشين شدن و داشتن فرهنگ مناسب شهری لازم باشد کسی فرهنگ سنتی و بومی ‌خود را کنار بگذارد، برعکس چنين کنار گذاشتنی اغلب به گونه‌ای از خود بيگانگی و بی‌هويتی و يا قرار گرفتن در هويت‌های کاذب منتهی می‌شود که نتيجه‌اش انواع و اقسام آسيب‌های اجتماعی است.

منبع: سایت گویا